W marcu 1912 roku w miejscu usytuowanym naprzeciwko ujścia Raby do Wisły, w wyniku działalności erozyjnej niewielkiego strumienia odsłonięte zostało paleolityczne palenisko. Znajdowało się ono w stromej ścianie lessowej tarasy Wisły położonej się na zachód od wsi Jaksice (obecnie pow. proszowicki). Odkrycie to wraz ze szczegółową charakterystyką rzeźby geologicznej okolic stanowiska opisali Leon Kozłowski oraz Wiktor Kuźniar (Kozłowski L., Kuźniar W., 1914).

Fig. 1. Rozpoczęcie prac w Jaksicach.

Na głębokości około 6 metrów od ówczesnej powierzchni gruntu odkryli oni grubą na około 10 cm soczewkę mieszaniny ciemnego lessu, szarego popiołu kostnego, zwęglonych kawałków kości oraz pojedynczych zabytków krzemiennych. Widoczna długość soczewki nie przekraczała 2 metrów. Jak piszą autorzy artykułu w ścianie tej palenisko zachowane było in situ. Zdążyli oni jednak zarejestrować jedynie resztki znaleziska, gdyż jeszcze przed ich przybyciem na miejsce odkrycia, znaczna część wpadła do dzikiej strugi podeszczowej.

Fig. 2. Michał Wojenka w trakcie pracy...

W samym palenisku miały znajdować się kości mamuta (Mammuthus primigenius) oraz konia (Equus sp.). Odnaleźli również 13 wyrobów krzemiennych w tym 5 narzędzi oraz 8 wiórów. Wśród narzędzi znalazły się między innymi drapacze silnie zakolone z drapisakmi przedłużonymi na boki wiórów, mające bliskie analogie do okazów pochodzących z oryniackiego stanowiska Kraków-Zwierzyniec badanego przez Ludwika Sawickiego oraz Waldemara Chmielewskiego (Chmielewski W., 1975, s. 136).

Fig. 3. oraz Radosław Górski...

Stanowisko w Jaksicach było jednym z pierwszych otwartych stanowisk paleolitycznych Polski, które poza zabytkami kamiennymi dostarczyło licznych kości zwierzęcych. Leon Kozłowski oraz Wiktor Kuźniar w swoim artykule wspominają o licznych przepalonych kościach oraz "podpiłowanych" szczątkach mamuta, które nie noszą cech wyrobów artystycznych. Niestety zebrane materiały paleontologiczne w czasie wojny zaginęły, a spośród zabytków archeologicznych do dnia dzisiejszego zachowały się jedynie zabytki kamienne, przechowywane obecnie w Muzeum Archeologicznym w Krakowie.

Fig. 4. "Ecce profil"

Zaangażowanie polityczne Leona Kozłowskiego w okresie międzywojennym, objęcie katedry prahistorii na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie oraz późniejsze tragiczne wydarzenia II wojny światowej nie pozwoliły wrócić już na to stanowisko, a wraz ze śmiercią autora badań przepadła również wiedza o dokładnej lokalizacji samego stanowiska.

Fig. 5. Poziom paleniska wraz z zaburzeniami zoomorficznymi (?)

Późną jesienią 2010 roku w przeprowadzono prace terenowe, których celem było odnalezienie stanowiska odkrytego niemal 100 lat temu a obecnie zupełnie zapomnianego. Na podstawie opisu Leona Kozłowskiego i Wiktora Kuźniara z 1914 roku wytypowano prawdopodobną lokalizację stanowiska. W miejscu istniejącego obecnie głębokiego na około 8-10 metrów wąwozu schodzącego w kierunku Wisły oczyszczono profil tarasy w celu prześledzenia przebiegu poszczególnych warstw osadów (Fig. 1-4).

Fig. 6. Zbliżenie profilu z widocznym poziomem paleniska

Efekt tych prac przerósł najśmielsze oczekiwania. W trakcie prowadzonych prac na głębokości około 6 metrów, w warstwie sino-szarego lessu, przecinanego czerwono-żelazistymi warstwami odkryto poziom popiołu kostnego oraz bardzo liczne fragmenty przepalonych na kolor czarny lub biały kości (Fig. 5-7). Na przestrzeni około 0,4 m? szurfu, w obrębie wydzielonej warstwy węgli kostnych oraz popiołu odnaleziono cztery wyroby krzemienne (Fig. 8). W ich skład wchodzą trzy zabytki wykonane z krzemienia kredowego narzutowego (odłupek oraz dwa fragmenty wiórów) oraz pojedynczy wiór z brązowego krzemienia jurajskiego. Wyroby te nie noszą śladów przepalenia co sugeruje, iż dostały się w obręb paleniska później, najprawdopodobniej w wyniku działania procesów postdepozycyjnych.

Fig. 7. Przepalone kości odkryte na głębokości 6 metrów pochodzące z poziomu paleniska

Niestety wśród odkrytego zespołu brak jest narzędzi kamiennych, co utrudnia określenie przynależności kulturowej tego materiału. Niewątpliwie uznać należy go za zespół górnopaleolityczny. Nierozwiązana pozostaje również kwestia czy obecnie odkryte materiały mają związek ze znaleziskiem L. Kozłowskiego i W. Kuźniara ? Trudno będzie odpowiedzieć na to pytanie bez przeprowadzenia badań wykopaliskowych zakrojonych na szerszą skalę.

Fig. 8. Zabytki krzemienne

Jednak głębokość na jakiej kości i artefakty krzemienne zostały odnalezione w 1912 i 2010 roku jest zbliżona. Może to sugerować, że oba inwentarze związane są z tym samym epizodem osadniczym. Czekamy obecnie na wyniki datowania radiowęglowego, które powinny wyjaśnić kwestię chronologii tego zespołu.

Prace terenowe prowadzone były przez dr Jarosława Wilczyńskiego z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN oraz Radosława Górskiego i Michała Wojenkę, którym serdecznie dziękujemy za okazaną pomoc.

BIBLIOGRAFIA

Chmielewski W. 1975. Paleolit środkowy i górny, (w:) W. Chmielewski, W. Hensel (red.), Prahistoria ziem polskich, t. I, Paleolit i mezolit, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich
Kozłowski L., Kuźniar W. 1914. Paleolit w Jaksicach nad Wisłą. Mat. antropologiczne i etnograficzne PAU t. 13